sunnudagur, 9. desember 2018
 
TölublöðVenjuleg útgáfa

Heiðrún Lind heggur í Björgólf Thor

10. október 2018 kl. 16:00

Björgólfur Thor & Heiðrún Lind

Björgólfur Thor Björgólfsson segir að brask sé gömul saga og ný á Íslandi - og það sé ekki síst að finna innan sjávarútvegsins. Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri SFS, gefur ekki mikið fyrir þekkingu hans á greininni.

Björgólfur Thor Björgólfsson, gerði deilur um orsakir hrunsins og leit af sökudólgum að umtalsefni á heimasíðu sinni á mánudaginn; segir að sú leit standi enn yfir og sé hvergi nærri lokið. Björgólfur Thor segir að braskið sé enn allt í kringum okkur og það sé ekki síst að finna innan sjávarútvegsins.

„Kvótagreifar setja nýtt met í arðgreiðslum og gefa almenningi fingurinn, á meðan margir þingmenn streitast við að finna leið sem tryggir að útgerðin greiði sem allra minnst fyrir aðgang sinn að þjóðareign. Af hverju rennur arðurinn af auðlindinni ekki í sameiginlegan sjóð þjóðarinnar, eins og arður Norðmanna af olíuvinnslu? Enginn lærdómur þar,“ segir hann.

Hann heldur áfram: „Og nýjustu dæmi af útgerðarbraski sýna, að enn og aftur eru menn að kaupa fyrirtæki og selja þau svo aftur fyrirtækjum sem skráð eru á markaði og innleysa þannig gríðarmikinn hagnað á stuttum tíma. Slík viðskipti minna á ítrekaðar sölur á Sterling flugfélaginu heitna, sem var svo eftirsótt að sömu menn börðust um að eiga það til skiptis. Þessi herlegheit eru síðan fjármögnuð af banka í eigu ríkisins. Ég spyr bara: Eru þessir kvótagreifar í persónulegum ábyrgðum fyrir skuldbindingum sínum? Ef ekki, þá er geggjunin ennþá algjör.“

Svarað fullum hálsi

Þessi skrif Björgólfs Thors hafa vakið athygli og þeim svarar Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, í sérstakri færslu í dag.

Hún fer hér á eftir.

Björgólfur Thor Björgólfsson stakk niður penna á dögunum á heimasíðu sinni. Leit hann þar um öxl nú þegar 10 ár eru liðin frá hruninu og vék meðal annars að eigin ábyrgð, auk þess að gagnrýna annað sem miður fór.

Taka má undir með Björgólfi að margt hefði betur mátt fara í aðdraganda hrunsins. Hvað sem því líður, þá er sú sem þetta ritar þeirrar skoðunar að íslenska bankakerfið sogaðist inn í alþjóðlegan efnahagslegan hvirfilbyl og fékk þar engri viðspyrnu við komið. Þó sannanlega sé misjafn sauður í mörgu fé, þá er ósanngjarnt – og raunar rangt – að alhæfa að íslensku bankakerfi hafi verið stýrt af glæpamönnum eða bröskurum. Svo var alls ekki. Meðal annars af þessum sökum leyfi ég mér að gagnrýna ómálefnalegar alhæfingar Björgólfs um meint brask í sjávarútvegi, þar sem kvótagreifar setji nýtt met í arðgreiðslum og gefi almenningi fingurinn, á meðan leiðir séu fundnar til að tryggja að útgerðin greiði sem allra minnst fyrir aðgang að sjávarauðlindinni. Orðfærið veldur vonbrigðum og efnistökin koma nokkuð á óvart, sér í lagi þegar litið er mikillar reynslu Björgólfs af viðskiptum. Rétt að fara yfir nokkur atriði.

Lægri arðgreiðslur í sjávarútvegi

Á tímabilinu 2010-2016 voru arðgreiðslur í sjávarútvegi um 21% af hagnaði. Til samanburðar voru arðgreiðslur í viðskiptahagkerfinu öllu á sama tímabili um 31% af hagnaði. Þannig voru arðgreiðslur í sjávarútvegi um þriðjungi lægri en í viðskiptahagkerfinu á tímabili sem telur ein bestu ár í sögu sjávarútvegs og líklega ein verstu ár í innlendum atvinnurekstri. Hér er auðvitað um meðaltal að ræða, en til eru fyrirtæki sem greiða meira á meðan önnur greiða minna, eins og gengur og gerist. Arðgreiðslur fjarskiptafyrirtækisins Nova til hluthafa sinna voru til að mynda um 45% af hagnaði á tímabilinu 2010-2016.

Hvað þarf til?

Sjávarútvegur er að mörgu leyti frábrugðinn annars konar rekstri fyrirtækja. Því fer fjarri, eins og margir virðast halda, að hægt sé að sigla út á hvaða kopp sem er og dæla fjármunum af hafsbotni. Fiskur í sjónum er í sjálfu sér einskis virði ef hann syndir bara um sæll í sínu. Það þarf að hafa dýr tæki og tækni, og umfram allt kunnáttu og reynslu, til að hafa uppi á honum. Því næst þarf að gera úr honum eins mikil verðmæti og hægt er. Það hefst með vel tækjum búinni fiskvinnslu og skipulagðri markaðssetningu á erlendum markaði, en 98% af íslenskum fiski eru flutt út. Rekstri í sjávarútvegi fylgir einnig töluverð áhætta. Náttúran er stór áhættuþáttur, sem bæði gefur og tekur. Fiskistofnanir eru villtir og lúta ekki boðvaldi mannanna. Síldin kom og síldin fór. Rækjan er svo gott sem horfin og humarinn virðist vera á sömu leið. Þorskstofninn fór niður úr öllu valdi, en hefur blessunarlega verið að rétta úr kútnum. Loðnan er svo sérkapítuli; á hana er ekki hægt að stóla og alltaf happdrætti hversu mikið má veiða á hverri vertíð. Þá ber að nefna hina manngerðu áhættu, sem eru hvikulir stjórnmálamenn. Svo virðist sem sumir þeirra hafi af því sérstaka ánægju að níða skóinn af sjávarútvegsfyrirtækjum og misgáfulegar hugmyndir spretta upp með reglulegu millibili. Flestar þessara hugmynda eru því marki brenndar að þær miða að því að setja atvinnugreinina í hauslás og skrúfa fyrir súrefnið sem nauðsynlegt er atvinnugreininni í hinu alþjóðlega umhverfi sem hún starfar.

Ástæða þess að hér er farið yfir þær áhættur sem fylgja rekstri í sjávarútvegi, er kannski fyrst og síðast sú, að benda á að með aukinni áhættu verða ávöxtunarkröfur fjárfesta meiri. Þrátt fyrir þessa sérstöku áhættuþætti, sem aðrar atvinnugreinar búa ekki við, og að teknu tilliti til ávöxtunarkröfu og fjárbindingar, hefur arðsemi í sjávarútvegi ekki verið óeðlilega há, þvert á móti. Hið meinta brask er nú ekki meira en svo.

Epli og appelsínur

Þá spyr Björgólfur einnig af hverju arðurinn af auðlindinni renni ekki í sjóð landsmanna eins og arðurinn af olíuvinnslu Norðmanna. Auðlindinni, skrifar hann með ákveðnum greini, en þær eru fleiri en ein, þótt sjávarútvegurinn sé eina atvinnugreinin sem greiðir auðlindagjald. Náttúran, orkan og jafnvel fjarskiptatíðnisvið hafa verið skilgreind sem náttúrulegar auðlindir landsins, en ekkert hefur þó gjaldið verið frá fyrirtækjum sem slíkar auðlindir yrkja. Látum það liggja á milli hluta.

Þriðjungur í veiðigjald

Veiðigjald felur í sér að um þriðjungur af afkomu útgerða rennur í ríkissjóð. Það hefði verið upplýsandi fyrir málefnalega umræðu að heyra hvert þetta gjald ætti að vera að mati Björgólfs og hvernig hið hækkaða gjald kæmi við samkeppnishæfni íslensks sjávarútvegs á alþjóðlegum markaði. Það vekur raunar undrun að Björgólfur skuli í annars fátæklegum rökstuðningi bera saman olíuna og fiskinn í sjónum, enda er þar um að ræða samanburð á eplum og appelsínum. Rétt hefði verið að bera saman þann arð sem sjávarútvegur í Noregi greiðir, við þann sem sá íslenski greiðir. Eru þá bornar saman sambærilegar atvinnugreinar á milli landa, sem eiga jafnframt í harðri samkeppni sín á milli. Því er þá til að svara að sjávarútvegur í Noregi greiðir ekkert auðlindagjald. Ef Björgólfur vill að Íslendingar greiði af sjávarauðlindinni það sama og Norðmenn, þá verður niðurstaðan æði snautleg. Sem betur fer er íslenskur sjávarútvegur burðugari en svo.

Að lokum er rétt í ljósi ósmekklegrar orðnotkunar um kvótagreifa að halda því til haga að yfir 95% þess kvóta sem upphaflega varð úthlutað, hefur skipt um hendur í hefðbundnum viðskiptum. Fáir í sjávarútvegi geta því borið titil svokallaðra greifa, sem almennt komast í álnir fyrir ættir einar.

Björgólfur hefur að líkindum sjálfur fengið ofgnótt umræðu um eigin viðskipti. Undan henni er ekki hægt að kveinka sér, en þá kröfu hlýtur hann sjálfur að gera að umræðan sé upplýsandi og málefnaleg. Í gagnrýni hans á sjávarútveg, hlýtur að mega gera sömu lágmarkskröfu.